Գլխավոր

«Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիտորինգի կենտրոն» պետական ոչ առեվտրային կազմակերպությունը ստեղծվել է Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2003թ. ապրիլի 3-ի "Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2002թ. մարտի 6-ի N 199» որոշման մեջ լրացում կատարելու եվ «Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիտորիգի կենտրոն» պետական ոչ առեվտրային կազմակերպություն ստեղծելու մասին" N 411-Ն որոշմամբ: Կենտրոնի կողմից ներկայումս իրականացվում են ռեժիմային դիտարկումներ մակերևութային ջրերի և մի շարք բնակավայրերում մթնոլորտային օդի գետնամերձ շերտի քիմիական աղտոտվածության որոշման նպատակով: Կենտրոնի հիմնադիրը Հայաստանի Հանրապետությունն է ի դեմս Հայաստանի Հանրապետության կառավարության:

Կենտրոնի անվանումն է` հայերեն լրիվ` «Շրջակա միջավայրի վրա ներգործության մոնիտորինգի կենտրոն» պետական ոչ առեվտրային կազմակերպություն հայերեն կրճատ` «Հայէկոմոնիտորինգ» Կենտրոնի գտնվելու վայրն է` Հայաստանի Հանրապետություն, քաղ. Երեվան, Կոմիտաս 29: Հանրապետությունում պետական մակարդակով շրջակա միջավայրի աղտոտվածության մոնիտորինգի կանոնակարգված աշխատանքները սկսվել են անցյալ դարի 60-ական թվականներից: Մոնիտորինգային աշխատանքները իրականացվել են բնակավայրերի օդի և մակերևութային ջրերի` գետերի, լճերի և ջրամբարների քիմիական աղտոտվածության որոշման բնագավառներում: 80-ականների վերջում իրականացվել են էպիզոդիկ նմուշառումներ հողերի աղտոտվածության որոշման նպատակով, սակայն աշխատանքները չեն շարունակվել, իսկ վերցված նմուշների փորձազննումները կատարվել են հանրապետությունից դուրս:

Մինչև Խորհրդային Միության փլուզումը հանրապետությունում դիտարկումների ու դրանց գնահատման գործընթացը հիմնականում համապատասխանել է սահմանված չափանիշներին: Այդ տարիներին առավել աղտոտված խոշոր արդյունաբերական կենտրոններում` Երևան, Վանաձոր, Գյումրի, Ալավերդի, Հրազդան, Արարատ քաղաքներում գործել է օդի մոնիտորինգի մինչև 23 դիտակայան, որից 4-ը` երթուղային են (հատուկ կահավորված մեքենաներ), կատարվել է մինչև 86500 նմուշի փորձազննում:

Մինչև 90-ականները 50 ջրային օբյեկտների համար սահմանվել է ջրերի աղտոտվածության որոշման 111 դիտակետ, որոնցից կատարվել է տարեկան առավելագույնը 800 նմուշառում: Հետխորհրդային տարիներին մոնիտորինգի համակարգը աստիճանաբար անկում է ապրել. շարքից դուրս գալու, կամ թերֆինանսավորման պատճառով նվազել է գործող օդի դիտակայաների թիվը, վերացել են երթուղային դիտակայանները, մի քանի անգամ պակասել է օդի նմուշառումների թիվը, առ այսօր օդի մոնիտորինգի համակարգից դեռևս դուրս է մնում Սյունիքի մարզը` իր արդյունաբերական օբյեկտներով, իսկ ջրի մոնիտորինգը, ըստ էության, դադարել է: 2003-2004 թվականներին ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության և TACIS-ի օժանդակությամբ Հայէկոմոնիտորինգի ջրի կենտրոնական լաբորատորիան զգալիորեն համալրվեց ժամանակակից լաբորատոր սարքավորումներով, համակարգչային տեխնիկայով և մոնիտորինգի համար անհրաժեշտ այլ միջոցներով: Ստացած տեխնիկական և մեթոդական օգնության շնորհիվ Հայէկոմոնիտորինգը բռնեց աստիճանական զարգացման ուղին: Դրա համար էական խթան հանդիսացավ նաև ՀՀ կառավարության գործունեության 2005-2008 թվականների համապատասխան միջնաժամկետ ծրագրերերի ընդունումը, որոնցով ստեղծվեցին բնագավառի առողջացման ֆինանսական անհրաժեշտ նախադրյալներ: Այսպես. եթե Կենտրոնի ստեղծման տարում` 2003 թվականին բնագավառին պետական բյուջեի միջոցներից հատկացվել է մոտ 12 միլիոն դրամ, ապա ընթացիկ մոնիտորինգային աշխատանքների կատարման և համակարգի տեխնիկական վերազինման նպատակով 2005-2008 թվականներին նախատեսվում է ծախսել գրեթե 567 միլիոն դրամ:

2004-2005 թվականներից իրավիճակը սկսել է մասնակիթրեն շտկվել: 2005 թվականին արդեն իրականացվել է ջրերի 640 նմուշառում 35 ջրային օբյեկտից, այդ թվում` Հրազդան, Փամբակ, Աղստև, Արփա, Որոտան, Ողջի, սահմանային Դեբեդ և Արաքս գետերից, Սևանա լճից ու նրա ավազանի գետերից, Կեչուտի և Երևանյան ջրամբարներից, Արփա-Սևան ջրատարից:

Ջրերի որակի վերահսկողությունը կատարվում է մի քանի պարամետրերով. որոշվում են ջրի քիմիական և ֆիզիկական հատկությունները, գազային կազմը, ջրում հիմանական իոնների, օրգանական և անօրգանական ծագում ունեցող աղտոտիչների, ինչպես նաև շուրջ 38 մետաղների պարունակությունները: Համաձայն ՀՀ բնապահպանության նախարարության տեխնիկական առաջադրանքի 2006 թվականին Հայէկոմոնիտորինգը պետք է իրականացնի ջրի ավելի քան 900 նմուշառում և ստանա ջրերի որակը բնութագրող գրեթե 23000 ցուցանիշ:

1997-1998 թթ. մթնոլորտային օդի որակի վերահսկում կատարվել է Հայաստանի 4 քաղաքներում` Երևան, Վանաձոր, Ալավերդի, Արարատ (մշտապես գործող 11 ցուցանիշների դիտարկումներ), 1999թ.-ից նրանց թվին միացան նաև Գյումրի և Հրազդան քաղաքները: 1997թ.-ից սկսած Երևանում ածխածնի մոնօքսիդի վերահսկումը դադարեցվել է` չափիչ սարքի շարքից դուրս գալու պատճառով: Լիովին քայքայվել և շարքից դուրս են եկել դիտացանցի կարևորագույն մասը կազմող դիտակայանները, Օդի նախկինում գոյություն ունեցած 7 տարածքային լաբորատորիաներից ներկայումս գործում է 3-ը` Երևանում, Վանաձորում, Ալավերդիում, սակայն գործիքային և լաբորատոր համալիրը հիմնավոր վերազինման կարիք ունի: Երևանում գործում է 5, Վանաձորում` 3, Ալավերդիում` 2, Գյումրիում, Արարատում և Հրազդանում` մեկական դիտակայան: 2005 թվականին կապահովվի մթնոլորտային օդի որակը բնութագրող 31450 փորձանմուշի անալիզ: Վանաձորում և Ալավերդիում որոշվել են օդում փոշու, ծծմբի և ազոտի երկօքսիդների, Երևանում` նաև գետնամերձ օզոնի, ազոտի մոնօքսիդի, քլորոպրենի և արոմատիկ ածխաջրածինների (բենզոլ, տոլուոլ, քսիլոլ, էթիլբենզոլ) պարունակությունները: Գյումրի, Արարատ և Հրազդան քաղաքներում մթնոլորտային օդում որոշվել է միայն փոշու պարունակությունը:

Ներկայումս աշխատանքներ են տարվում օդի դիտարկումների նոր մեթոդների ներդրման ուղղությամբ, որը հնարավորություն կնձեռի առաջիկա տարում օդի լիարժեք մոնիտորինգ իրականացնել նշված բոլոր բնակավայրերում: Կենտրոնի գործունեության հիմնական առարկան Հայաստանի Հանրապետության ազգային անվտանգության ընդհանուր համատեքստում էկոլոգիական անվտանգության ապահովման պետական քաղաքականության եվ ռազմավարությունների մշակման եվ կենսագործման, բնության պահպանության եվ բնական ռեսուրսների թույլատրելի օգտագործման ապահովման համար անհրաժեշտ հենքի շրջակա միջավայրի վրա մարդածին ներգործության եվ դրա հետեվանքների մոնիտորինգի (դիտարկումների, կանխատեսման, գնահատման) եվ ուսումնասիրության կազմակերպումն է այդ բնագավառում իր եվ այլ կազմակերպությունների կողմից իրականացվող աշխատանքների արդյունքներն ամբողջացնելու, կարգաբերելու, համակարգելու եվ պետական մարմիններին, կազմակերպություններին եվ բնակչությանը համապատասխան ինֆորմացիա տրամադրելու նպատակով :